« چیزها چه قدر ارزش دارند؟ 8 | ص?حه اصلی | متقارن ترین شئ چیست؟ »

طرح برایم چه معنایی دارد؟

 

تئوری های ریاضی، به استثنای تئوری مجموعه ها، با کمک مفاهیمی بنیادی مانند مجموعه و عضویت به همراه روابطی نمادین و با فرض گرفتن مجموعه ای از اصول موضوع به مجموعه ای از قضایا درباره ی موضوع تئوری گسترش پیدا می کنند. تئوری های ریاضی به معنی دقیق واژه دقیق هستند. این تئوری ها در کمترین ارتباط با دنیای واقعی هستند و حتی گاهی کمترین ارتباط با مفاهیم قبلی a priori که مجموعه و عضویت البته استثنا هستند. به عبارتی فارق و بی نیاز بودن از تفسیر و معنا در تئوری های عمیق ریاضی یه اوج خود می رسد. در مقابل چنین تئوری هایی به سختی قابل استفاده و کاربرد در واقعیت هستند.

 

از طرفی تئوری ها علمی، به ویژه های تئوری های فیزیکی، همان گونه که قبلا نوشته شد به گونه ای اساسی بر پایه ی مفاهیمی قبلی بنا شده اند به گونه ای که بدون چنین مفاهیمی که ذاتا در واقعیت معنا پیدا می کنند یک تئوری فیزیک چیزی نیست جز عبارات نمادین ریاضی بی معنی و بی تفسیر. به عبارتی فعالیت مشخصه ی فیزیک پیدا کردن (انتزاع) مفاهیم بنیادی و تفسیر کردن عبارات نمادین است. اما به هر صورت همان گونه که در "پارادایم روش علمی" توضیح داده شد علم در محقق کردن این فعالیت روش ویژه ی خود را دنبال می کند و خارج از آن اعتبار علمی از میان می رود.

 

اما در روش علمی حلقه ی گمشده ای وجود دارد که بدون در نظر گرفتن آن بسط تئوری های علمی غیر ممکن می نماید مگر با حدس و شهود. این بخش گمشده از روش علمی که بر هر بخشی از آن مقدم است مرحله ی انتزاع است که سابق بر این مطالب زیادی درباره ی آن نوشته شد. در حقیقت علم با آهنجش شروع می شود و با تفسیر خاتمه می یابد. گونه های مختلف روش های علمی که تاکنون مطرح شده اند درباره ی فرایند و روی ساختن مفاهیم تئوری چیزی نمی گویند. از همین رو بین تئوری هایی که با روش مشترک علمی استخراج شده اند تفاوت های بسیار فاحشی وجود دارد. به گونه ای که گویا روش علمی فقط روشی برای فیزیک است.

 

اما چرا فیزیک این گونه دقیق پیشرفت کرده است در حالی که باقی علوم در بهترین حالت مجموعه ای از تحلیل های آماری روی شمارها و حتی کمیت های فیزیک (یعنی در بهترین حالت وابستگی به فیزیک) و رفتار شناسی ... هستند. با دقت های بسیار بسیار کمتر از فیزیک. به نظر من اولین دلیل، اگر مهم ترین دلیل نباشد، این است که در علوم دیگر مفاهیم وجود ندارند. البته که وجود دارند؛ مفاهیم به صورت دقیق وجود ندارند. وقتی واقعیتی به طور دقیق آهنجش شود دقیقا با یک شیء ریاضی متناظر می شود که تمام ویژگی های تعیین کننده ی آن در شیء ریاضی در نظر گرفته شده است. اما مفاهیمی که در علوم غیر فیزیکی استفاده شده است و می شود انبوهی از مفاهیمی بسیار ساده ولی بسیار کاربردی زندگی روزمره ی انسان هاست. مثلا وقتی در علوم اجتماعی صحبت از جامعه می شود این مفهوم هنوز همان قدر بی مفهوم و غیر دقیق است که در صحبت های روزمره از آن می گوییم. با یک تفاوت: واژه ی جامعه در صحبت های روزمره همانند واژگان دیگر نمادی بسیار کاربردی است در حالی که با ورود آن به علوم اجتماعی این مزیت را هم از دست می دهد. [این حالت های شدید گفتارم در واژه های   "بسیار"   مشهود شده اند]

 

اما وضعیت برای فیزیک فرق می کند. مفاهیم بنیادی فیزیک مانند ذره ذاتا آن قدر ساده بوده اند که نیازی به روش های پیچیده ی آهنجش نداشته باشند، به همین خاطر به صورت شهودی آهنجیده شده اند. در مقابل مفهوم جامعه آن قدر پیچیده است که بسیار سخت بتوان آن را با شهود آهنجید، نتیجه این که واژه را درست از گفتار به تئوری منتقل خواهیم کرد بدون این که ....

 

بنابراین در نقطه ای که ایستاده ایم جا برای چیزی خالی است که یک تئوری علمی نیست ولی مفاهیم بنیادی را برای گسترش یک تئوری علمی تولید می کند. من نام چنین چیزی را یک طرح scheme می گذارم. یک طرح، توصیف واقعیت است وقتی در قالب عبارات نمادین و اشیاء ریاضی بیان شود. بنابراین یک تئوری ریاضی نخواهد بود. از طرفی روش علمی را نیز دنبال نمی کند و از آزمایش و تجربه خبری نیست پس تئوری علمی هم نیست. گرچه یک طرح در عمل بیشتر شبیه یک تئوری ریاضی است تا تئوری علمی و حتی می توان به گونه ای آن را بیان کرد که یک تئوری ریاضی شود اما به هر صورت هدف یک طرح نمایش تمام عبارات ریاضی لازم یا غیر لازم نیست.

 

البته یک طرح نمی تواند جدا از دنیای واقعی گسترش پیدا کند چون واقعیت را توصیف می کند. بنابراین اگر چه آزمایش و تجربه در آن وجود ندارد ولی به شدت تفسیر محور interpretive است. یعنی یک طرح در صورتی اعتبار دارد که قابل تفسیر باشد [متن "درباره ی تفسیر در علم"]. بررسی اعتبار یک طرح در عمل به بررسی اعتبار اجزا و عناصر مفهومی آن تجزیه خواهد شد و بنابراین باید قابل تفسیر بودن هر عنصر را در واقعیت آزمود. اما مشکلی جدی در این وجود دارد. بسیار جدی.

  

نوشته شده توسط shahin در ساعت