« درباره ی ت?سیر در علم | ص?حه اصلی | منطق ریاضی؛ گزارشی بسیار کوتاه در مورد درستی »

گزارشی از منطق ریاضی

 

منطق مورد بررسی روش های شناختی قرار گر?ته است و آن چه در دانش عنوان منطق را حمل می کند عمدتا حاصل چنین بررسی هایی است. به عبارتی منطق بیش از آن چه یک مقوله ی من?رد  و یک روش باشد موضوع روش های گوناگون بوده است. از قدیمی ترین و مهم ترین این ها می توان از منطق ?لس?ی philosophical logic (منطق مورد بررسی روش ?لس?ی) و منطق ریاضی mathematical logic (و همچنین...) نام برد. گرچه با پیدایش و ا?زایش اهمیت روش های دیگر منطق موضوع روش ها دیگر نیز شده است (بیشتر روش های تجربی، واقع و نتیجه گرا) اما هنوز می توان تمام روش شناسی های منطق را در قالب این دو قرار داد.

منطق در دسته بندی دیگری از نظر محتوا information و صورت form در دو حالت صورت گرا formal یا محتوا گرا informal تقسیم می شود. در استدلال

اگر "باران بیاید"، "زمین خیس می شود"

"باران آمده است"

بنابراین "زمین خیس است"

اگر به جای جملات داخل نشان گیومه جملات دیگری قرار بگیرد استدلال همچنان درست خواهد بود و پس می توان چنین استدلالی را صر? نظر از محتوایی که می رساند و جملات آن به کار برد. در حقیقت چیزی که می تواند در یک استدلال جای یک جمله بنشیند (نمایندگی) و درستی استدلال را صر? نظر از جملات ح?ظ کند صورت استدلال است. منطق صورت گرا خود در حالت صورت گرایی تام به منطق نمادین symbolic logic تبدیل می شود که در آن نماد ها برای تمام آن چه بیان می شود نماینده هستند و درستی استدلال ها کاملا مستقل از چیزی خواهد بود که نماد ها می نمایند. منطق نمادین  همان منطق ریاضی است.

[متاس?انه برای گزارشی از روش ریاضی و پایه های آن موقعیت مناسبی نیست]

در روش ریاضی چهارچوب هر منطق در حالت کلی از سه شی ریاضی تشکیل شده است:

  1. یک زبان نمادین formal (symbolic) language یا یک واحد نحوی که در آن توالی نماد ها طبق قواعد نحوی syntax rules واحد های بزرگ تر آن زبان را، گزاره proposition (جمله sentence) را می سازند. هر توالی در چنین زبانی یک جمله ی درست نحوی نخواهد بود. جملات درست ساخته شده ی این زبان با عنوان regular expression یا well-formed formula (wff) شناخته می شود.

  2. یک دستگاه منطقی برای استنتاج جملات نتیجه از ?رض ها. این دستگاه استنتاجی formal deduction system مجموعه ای است از اصول منطقی logical axiom و چند قاعده ی استنباط rules of inference. این دستگاه ریاضی نیز مانند قبلی (زبان نمادین) قسمتی از واحد نحو syntetical unit منطق مورد نظر خواهد بود. از این رو که با نماد ها و قواعدی کار می کند که مستقل از معنای آن ها می باشند.

  3. یک ارزش دهی valuation، تعبیر interpretation، معنادهی semantics، ساختار ریاضی structure، مدل model یا دنیای سخن domain of discourse (هر کدام از این واژه ها در بخش های مختل? منطق ریاضی مورد است?اده قرار می گیرند و همگی در تناظر با قسمت سوم هستند)  [در ادامه ی متن معنا semantic در کل به چنین قسمتی از یک منظق اشاره می کند]. این واحد از یک منظق ریاضی به واسطه ی معنایی که به نماد ها و جملات می دهد از دو واحد دیگر که نحوی syntetic بودند متمایز می شود.

در منطق های ریاضی دستگاه منطقی و معنادهی متمایز کننده هستند از آن جایی که زیان نمادین در تمام منطق ها مشابه است و علاوه بر آن زبان نمادین به تنهایی ویژگی مشخص یک منطق ریاضی خاص نیست. طرح کلی یک زبان نمادین به این صورت است:

نمادهای جمله ای می توانند به موجودات مشخصی در یک semantics اشاره کنند مثلا نماد Soc به سقراط در دنیای انسان ها و نماد 0 به عدد ص?ر در دنیای (domain of discourse) حساب اشاره می کنند، به این ها نماد های ثابت constants گ?ته می شود. در وضعیت مقابل ممکن است یک نماد نماینده ی هر موجودی از semantics باشد که در آن صورت آن را متغیر variable می خوانیم. مثلا در عبارت x=5 نماد x با هر موجودی از semantics قابل جایگزینی است و همان طور که می دانیم ?قط به ازای نمایندگی 5 این عبارت درست خواهد بود. با توجه به این مطلب هر عبارتی در زبان نمادین قابل ارزش دهی توسط semantics نیست مثلا نماد 5 درست یا غلط نخواهد بود ولی جمله ی "سقراط انسان است" قابل ارزش دهی است. کوچک ترین واحد زبانی که توسط یک semantics قابل ارزش دهی است ?رمول تجزیه ناپذیر atomic formula نامیده می شود. ?رمولی قابل ارزش یابی که درست یا غلط بودن آن دقیقا مشخص است (یعنی متغیر ها در همیشه درست یا همیشه غلط بودن آن نقشی ندارند) جمله sentence یا گزاره proposition نامیده می شود، در غیر این صورت گزاره نما یا formula.

تا این جا زبان نمادین و semantics رابطه ی متقابلی در بیان گزاره ها و ارزش یابی درستی آن ها در یک دنیای سخن خاص داشتند. اکنون نقش دستگاه منطقی در این مرحله مشخص می شود؛ کار دستگاه منطقی نتیجه گیری درست یا غلط بودن جملات (در یک semantics خاص) بر اساس درست-غلط بودن جملاتی دیگر است و نه بر اساس آن چه از semantics می آید. البته این نتیجه باید با semantics یکی باشد در غیر این صورت با دستگاه منطقی نادرستی روبه رو هستیم. یک دستگاه منطقی شامل موارد زیر است:

·         مجموعه ای از ?رض ها (جملات) در ارتباط با یک domain of discourse که درستی آن ها را در آن domain of discourse ?رض گر?ته ایم. به این جملات مجموعه ی ?رض ها premises می گویند. اگر ?رض ها های یک دستگاه منطقی مجموعه ای ثابت باشند عنوان اصول موضوع axiom را به آن ها می دهیم.

·         مجموعه ای از اصول منطقی logical axiom که صر? نظر از یک منطق ریاضی خاص و یک زیان نمادین متمایز یا اصول موضوع وجود دارند و درستی آن ها را می پذیریم. به طور مثال قانون طرد شق ثالث exclusion of third middle که به صورت "p درست است یا ~p درست است" بیان می شود (~ نماد نقیض است).

·         چند قاعده ی استنباط rules of inference برای نتیجه گیری های منطقی. به طور مثال قاعده ی قیاس یا وضع مقدم modus ponen که ساده ترین و متداول ترین قاعده ی استنباط هستند: p => q  &  p آن گاه q نتیجه می شود.

مجموعه ی اصول منطقی و قواعد استنباط دارای یک ماهیت هستند و آن خود منطقی است که می شناسیم و وجود لااقل یکی از این ها در هر دستگاه استنتاجی الزامی است ولی می توان یکی از آن ها را حذ? کرد.

اهمیت دستگاه استنتاجی نه تنها در منطق ریاضی بلکه در تمام علوم واضح است؛ درستی تعداد محدودی از گزاره ها قابل ارزیابی و آزمایش در دنیای سخن یا حتی دنیای واقع است. مطلوب است بتوانیم تمام آن چه قابل ارزیابی و دانستن است را از تعدادی گزاره و قاعده نتیجه بگیریم (چه در روش ریاضی و چه در روش علمی) به این صورت نقش آزمایش در تئوری ها کمتر خواهد شد و همه چیز به سمت مختصر شدن در گزاره پیش خواهد ر?ت [reductionism] و البته بررسی درستی چنین تئوری هایی نیز ساده تر خواهد بود (بررسی زبانی).

منظق ریاضی که یکی از موضوعات ریاضی است خود یکی از پایه ی های ریاضیات به شمار می آید (به همراه نظریه ی اصل موضوعی مجموعه ها) بنابراین منطق های ریاضی از این نظر که چه قدر در ریاضی نقش دارند (به عنوان سنگ بنای ریاضیات) به دو دسته تقسیم می شوند:

دسته ی دوم دقیقا آن چیزی است که بیشتر با نام منطق ریاضی شناخته شده است. این دسته شامل موضوعاتی از ریاضی است که درباره ی روش ریاضی (منطق مورد است?اده ی آن)، اثبات در ریاضی، م?اهیم بنیادی ریاضی و البته خود ریاضی بحث می کنند. منطق ریاضی [از این پس حرو? ایتالیک (کج) به این منطق خاص اشاره دارد] که در دسته ی دوم آمده است انواع مختل?ی از نظر پیچیدگی دارد: منطق گزاره ها propositional logic (جمله ها) یا منطق مرتبه ی ص?ر، منطق محمولی predicate first order logic یا منطق مرتبه اول، منطق مرتبه دوم و مراتب بالاتر. موقتا بحث در ارتباط با منطق ریاضی کنار گذاشته و به سراغ چند نمونه منطق عمومی می رویم؛ جزایری منطقی در اقیانوس ریاضی.

منظق های عمومی گسترده تر از آن هستند که قابل تعیین باشند در حقیقت این ها هر کدام یک تئوری ریاضی هستند که یک منطق ?لس?ی یا روزمره را مدل می کنند و  به واسطه ی داشتن عناصر اساسی یک منطق با این عنوان طبقه بندی شده اند. این تئوری ها هر کدام به طور من?رد و مستقل از دیگر منطق ها بررسی می شوند و عموما هر کدام کاربرد خاصی دارند. به طور مثال منطق ?ازی fuzzy logic، منطق وضعی modal logic، combinatory logic، quantum logic و ...

هر کدام از این منطق ها ویژگی خاصی به همراه دارند. به طور مثال در منطق چند ارزشی multi-valued logic بر خلا? منطق ریاضی و خیلی از منطق های ریاضی دیگر تابع ارزش یاب (که جملات تجزیه ناپذیر را ارز یابی می کند) ?قط به دو ارزش (درست، نادرست) نمی نگارد. بنیان گذار این منطق لوکاسیویچ است. حتی این امکان وجود دارد که تابع ارزش یاب به پیوستاری از اعداد حقیقی بنگارد که مهم ترین ویژگی منطق ?ازی می باشد. بنیان گذار این منطق لط?ی زاده است. بنابراین دو ارزشی بودن یا بولی Boolean logic بودن منطق یک ویژگی برای آن است نه یک منطق جدا گانه، البته در ریاضیات.

منطق کوانتمی نیز مانند منطق های چند ارزشی است ولی نه با یک تابع ارزش یاب با برد مشخص. چنین منطق هایی شبکه ای lattice از گزاره ها دارند که از نظر ارزش قابل ترتیب هستند. دیگر ویژگی مهم این منطق نبود قانون توزیع و & ، یا |   نسبت به هم است. یعنی این منطق در اصول منطقی دستگاه خود با بقیه ی منطق ها ت?اوت دارد. بنیان گذاران این منطق Birkhoff & Neumann هستند.

منطق ترکیبی combinatory logic منطقی است که در آن نیاز به وجود متغیر ها حذ? شده است و برای پیاده سازی منطق روی ماشین های کامپیوتری بسیار مناسب است. بنیان گذار این منطق Haskell Brooks Curry است.

منطق شهودی intuitionistic logic یا منطق سازنده constructivism logic به جز نگرش بسیار مت?اوتی که در قیاس با منطق ریاضی معمول به ریاضی دارد بسیاری از توانایی های منطقی یک دستگاه استنتاجی را ندارد. به طور مثال نبود قانون نقیض نقیض که در ریاضیات به ویژه در روش اثباتی برهان خل? بسیار آشنا است از آن جمله است. بنابراین اگر در منطق شهودی نقیض گزاره ای نادرست باشد آن گزاره لزوما درست نخواهد بود. همین جا ت?اوت عمده ی دیگری با منطق های دیگر پیدا می شود و آن امکان نامعین بودن درستی گزاره هاست. به عبارتی از نظر یک شهود گرا این امکان وجود دارد یک گزاره نه درست باشد و نه نادرست و در نتیجه قانون طرد شق ثالث یکی دیگر از حذ?یات این دستگاه استنتاجی است. منطق شهودی توسط Arend Heyting بنیان گذاری شد و گرچه در اوایل قرن بیستم یکی از گزینه ها برای بنیان ریاضی بود (یا منطق ریاضی بودن) ولی بسیار زود کنار گذاشته شد.

منطق وضعی modal logic منطقی بسیار کهن است که از زمان ارسطو بنیان گذاری شده است و در دوره ی معاصر زیر همین عنوان در ریاضی مدل شده است و در دسته ی منطق عمومی قرار می گیرد. در منطق وضعی دو عملگر وضعیت برای گزاره ها در نظر گر?ته می شود (الزامی به دو گانگی بودن وضعیت وجود ندارد). یکی برای الزام و دیگری برای امکان. بنابراین در چنین منطقی اول در زبان نمادین دو نماد جدید برای عملگرها و قواعد نحوی که آن ها را شامل شود وجود دارد، دوم در دستگاه استنتاجی قواعد استنباط جدیدی مختص عملگرهای الزام و امکان اضا?ه شده است به طور مثال اگر M نماد عملگر الزام و L نماد امکان و ~ نماد نقیض قاعده ی و p یک گزاره، قواعد جدید زیر را خواهیم داشت:

Mp = ~L~p

Lp = ~M~p

در معنا دهی و ارزش دهی وضعیت به کل مت?اوت از دیگر منطق هاست. صورت ریاضی این منطق توسط Lewis بنیان گذری شد.

نوشته شده توسط shahin در ساعت